51aHoornse eilanden-1

Dubbele geschiedvervalsing

29 januari 2016

Dubbele geschiedvervalsing rond scheepsjournaals Kaap Hoorn

 De Hoornse schipper Willem Cornelisz Schouten, die in 1616 samen met Jacob Lemaire een nieuwe route naar Oost-Indië vond en daarbij Kaap Hoorn ontdekte is het slachtoffer geworden van een dubbele geschiedvervalsing. Om machtspolitieke redenen zette de VOC zijn aandeel in deze ontdekkingsreis doelbewust verkeerd neer. Maar ook de grote tegenstrever van de compagnie, de durfkapitalist en initiatiefnemer van de expeditie Isaac Lemaire maakte zich hieraan schuldig. Dat vertelde Ad Geerdink, directeur van het Westfries Museum, vandaag tijdens het symposium Rond Kaap Hoorn – ontdekkingen en controverses ter gelegenheid van het feit dat het 29 januari precies 400 jaar geleden is dat Schouten en Lemaire Kaap Hoorn rondden.

Geerdink was voor deze gelegenheid letterlijk in de huid van Willem Schouten gekropen en bracht diens ‘persoonlijke’ getuigenis van dit ongekende avontuur. Een avontuur dat begon met de Amsterdamse koopman en medeoprichter van de VOC, Isaac Lemaire. Deze vader van 22 zonen met een ongekende dadendrang was uit de VOC gezet vanwege een bonnetjesaffaire. En liet vervolgens niets na om de VOC op alle mogelijke manieren te ruïneren. Met aandeelhoudersactivisme, de handel in VOC-aandelen op termijn, geheime onderhandelingen met de Franse koning Henry IV, zwartmakerij en de oprichting van een concurrent. ”Opgeven kwam in het woordenboek van Lemaire, gewiekst, trots en nietsontziend, niet voor”, aldus Geerdink alias Schouten.

Ultieme wraak

Met de oprichting van de Austraelsche Compagnie zon Lemaire op de ultieme wraak. Officieel om het onbekende Zuidland te gaan ontdekken, maar in het geheim om een nieuwe zuidwestelijke passage naar Indië te vinden. In de Hoornse schippersfamilie Schouten vond Lemaire een ideale partner. Het varen was de jonge Willem Schouten met de paplepel in gegoten. Zijn vader was niet alleen als reder en schipper op de Straat- en Sontvaart actief, maar was ook kapitein op de oorlogsschepen van de Westfriese admiraliteit. Willem maakte als 18-jarige zijn eerste grote reis en kreeg daar voor het eerst te maken met het mysterieuze Zuidland. Hij werd op verkenning gestuurd naar Nova Guinea dat werd gezien als de noordelijke uitloper van het grote onbekende Zuidland. Bij die tocht werd hij helaas niet veel wijzer.

Gouthaelders

In 1613 ontmoetten Isaac Lemaire en Willem Schouten elkaar voor het eerst en spraken zij over de plannen voor een Austraelsche Compagnie. Lemaire vroeg Schouten niet alleen als zijn schipper, maar vroeg hem ook investeerders te vinden. Het avontuur, zakelijk gewin en de roem lokten. Schouten zegde toe de helft van het benodigde kapitaal bijeen te brengen. In Hoorn gonsde het in die tijd van de geruchten over het onbekende Zuidland dat onvoorstelbaar rijk zou zijn aan specerijen, goud, zilver en paarlen en Le Maire en Schouten stonden al gauw bekend als gouthaelders. Het kostte Schouten dan ook geen moeite om zijn deel van de afspraak na te komen. Hij vond vier grote Hoornse investeerders.

Familiebedrijf

Op 14 juni 1616 ging de expeditie van start met het voormalige (omgedoopte) oorlogsschip Eendracht en het veel kleine jacht Hoorn. Met in totaal zo’n 90 bemanningsleden, vrijwel allemaal uit Hoorn en omgeving. Het was met recht een familieonderneming. De oudste zoon van Lemaire, Jacob, was opperkoopman en president en zijn jongere broer Daniel was onderkoopman. Willem Schouten was schipper van de Eendracht, zijn broer Jan stond aan het roer van de Hoorn en neefje Cornelis Jan ging mee als kajuitwachter. Pas op 25 oktober kregen alle stuurlieden, assistenten en officieren het werkelijke doel van de reis te horen.

Met één schip verder

Op 8 december bereikten de twee schepen na een reis van meer dan 4400 mijl over de Atlantische Oceaan Porto Desire (Argentinië). Daar wilde de bemanning zoet water en vers voedsel innemen en de schepen bij eb van mosselgroei ontdoen. Dat pakte voor de Hoorn dramatisch uit: het schip vloog in brand en ontplofte. Broer Jan was er volgens Willem Schouten ziek van. De bemanning van de Hoorn, die het ongeval wonderwel had overleefd, stapte over op de Eendracht.

Maar de gang van zaken deed de moraal geen goed. Ook niet omdat het vrijwel constant slecht weer was met storm, hagel en een snijdende koude zuidwestelijke wind. Het veroorzaakte de eerste haarscheuren in de samenwerking tussen de Schoutens en de Lemaires. Willem liet zich ontvallen dat hij er wel voor voelde naar Oost-Indië te zeilen. Maar daarvan wilde Jacob Lemaire niet weten en om de moraal weer wat op te vijzelen liet hij een tot dan toe onbekende kaart zien van Hondius. Dat hielp en op 13 januari 1616 vertrok de Eendracht om zijn reis te vervolgen.

Varen op Gods genade

Vijf dagen later voer de expeditie ‘van de kaart’ en restte niets anders dan Gods genade. Dat gaf spanning, de adrenaline gierde en het weer werkte ook niet mee. Nieuw ontdekte kusten en eilanden kregen namen uit het thuisland: Statenland, Mauritius van Nassau, Barneveltseilanden en dan ten slotte op 29 januari het bergachtige besneeuwde land dat aan de westzijde in een scherpe hoek eindigde: Capo Hoorn. Toen de expeditie op 12 februari Straat Magelhaen aan de westzijde passeerde, wisten de mannen zeker dat zij een nieuwe route naar de Oost hadden ontdekt. De nieuw ontdekte straat noemde zij Strate Le Maire.

Spanningen

Daarna werd alle energie gericht op het vinden van het onbekende Zuidland. Dat gaf maandenlang spanningen. De toestand aan boord werd steeds dramatischer. Meer dan de helft van de bemanning leed aan scheurbuik. Pas op 16 april lukte het om op een eiland vers water in te slaan en dankzij een soort tuinkers knapte de bemanning ook op. Voor broer Jan kwam dit te laat, hij overleed een week eerder. Maandenlang voerde het schip een zuidoostelijke koers waarbij vele, bewoonde eilanden werden ontdekt. Maar van het mysterieuze Zuidland nog altijd geen spoor. Willem Schouten wilde niet langer de verantwoording nemen en op 12 juni werd na het bijeenroepen van een Breede Raad besloten noordwest te koersen. Tot grote spijt van Lemaire.

Coen, Schouten en Lemaire

De Eendracht bereikte uiteindelijk op 28 oktober 1616 Jacatra op Java. Coen maakte daar korte metten met de monopoliebrekers uit Hoorn. Alle journalen werden in beslag genomen en Coen liet Lemaire en Schouten weten dat zij hun rechten maar in Holland moesten halen. De bemanning kreeg de keus om in dienst te treden van de VOC of op een boot terug naar het thuisland te worden gebracht. Voor Jacob Lemaire eindigde deze reis met een zeemansgraf; op 31 december overleed hij op 31-jarige leeftijd.

Duoprestatie

Schouten kreeg te maken met tegenwerking van de VOC en heeft zelfs om zijn eigen kleren en bezittingen eindeloos moeten procederen. En plotseling verscheen daar in 1618 het scheepsjournaal van de reis van Lemaire en Schouten onder de naam van Schouten. De rol van Lemaire was daar compleet uitgeschreven en Schouten werd de enige vader van het succes. Hij werd beschreven als de belangrijkste leider en neergezet als zeeridder. Dichter des Vaderlands Joost van den Vondel wijdde zelfs een lofdicht aan hem.

Schouten had het daar moeilijk mee, is de overtuiging van Geerdink, omdat dit geen recht deed aan de rol van Lemaire. De Hoornse bewindhebbers van de Austraelsche Compagnie verdachten hem ervan zijn huid aan de VOC te hebben verkocht. Tot overmaat van ramp bracht Isaac Lemaire in 1622 het journaal van Jacob Lemaire uit. Waarin de rol van Schouten was teruggebracht tot die van eenvoudig schippertje dat er de oorzaak van was dat Zuidland niet was ontdekt. Schouten werd gemangeld in een machtspolitieke strijd die uiteindelijk alleen maar verliezers kende. “Geen van beide journaals doet dus recht aan de werkelijkheid”, constateerde Geerdink. “Er was sprake van een echte duoprestatie. Het succes kende minstens twee vaders.”

Westfries Museum en 400 jaar Kaap Hoorn

De ontdekking van Kaap Hoorn, 400 jaar geleden, is aanleiding voor een bijzondere tentoonstelling van het Westfries Museum in Hoorn: KAAP in KAART. Van 23 januari tot en met 3 april 2016 is hier een indrukwekkend aantal eeuwenoude kaarten uit de particuliere collectie van Hans Kok te zien.

Wie zelf even virtueel wil voelen hoe Lemaire en Schouten in 1616 de kaap rondden, kan zich inschrijven voor Kaap Varen. Een unieke belevenis dankzij de speciale oculus rift bril. http://wfm.nl/kaap-varen/

HOORN, 29 januari 2016